Beowulf'un Işığında Tarih ve İnanç


Beowulf destanı, Ortaçağ İngilteresinin edebi nişanesi ve eski İngiliz dilinin başlangıç noktasını oluşturur. Günümüze ulaşan tek orijinal nüshasını Nowell Kodeksi’nde bulabildiğimiz bu destan Ortaçağ Britanyasının anonim bir eseridir. Birinci Milenyumla birlikte kimliği bilinmeyen bir ya da daha fazla alim tarafından yazıya geçirildiği tahmin edilen üç binin üzerindeki dize kadim zamanların bir efsanesidir. Bu eser cılız bir mumla aydınlatılmış soğuk bir manastırın scriptorium’unda çoğaltılmış ve günümüze kadar saklanacağı Nowell Kodeksi “Cotton MS Vitellius A XV” içine yerleştirilmişti. Bugün British Library’nin en korunaklı bölmelerinde saklanan bu el yazması Beowulf’un yanı sıra Aziz Christopher’dan İskender’e, Kitab-ı Mukaddes’in eski Yudit babından Doğu’nun harikalarını anlatan kimi derlemelere kadar geniş yelpazede bir metindir. Bu metni eşsiz kılan yazmayı düşünen aklın olağanüstü dünyalara olan merakı olsa gerektir. Onun bu merakı sayesinde eski İngilize’nin en önmeli destanı olan Beowulf’a sahibiz. Her ne kadar anlatılan bir Viking efsanesi olsa da. 

Bir Sabanla Başlayıp Bir Sabanla Bitecek Hikayemiz

 

Gelişmiş sanayi ülkeleri, kendi karmaşık ağlarıyla hayatta kalmanın yolunu, dünyanın geri kalanına da bu bağımlılığı ve şaşkınlığı satmakta buluyor. Nereden bakarsak bakalım dünyadaki eşitsizliği görmemek mümkün değildir. Kabaca küresel eşitsizliğin ve az gelişmişliğin, merkezdeki zengin ülkeler ile çevredeki yoksul ülkeler arasındaki orantısız ilişkiden kaynaklandığını söyleyebiliriz. Öte yandan uluslararası politik, ekonomik ve sosyolojik teoriler bağlamında bu durumun bizatihi kendisi de sömürülmeye müsaittir. Ülkeleri merkez ve çevre, gelişmiş ya da gelişmemiş olarak ayırmanın serbest rekabete ters düşeceği de söylenmiştir, eşitsizliğin yapısal olduğunu söyleyerek sınıfsal ilişkileri göz ardı etmekle de itham edilmiştir. Birilerini daha zengin, daha müreffeh daha “iyi” şartlarda olduğunu gördüğünüzde başkalarının da daha fakir, daha yoksun, daha “kötü” şartlarda olduğunu akıl etmeden duramazsınız. Göreceli olsa da sosyo-ekonomi söz konusu olduğunda ölçülebilir, hissedilebilir ve anlaşılabilir bir karşılaştırma ile karşı karşıyayızdır. Kendi ellerimizle kurduğumuz bu düzenin ardı yatan tarihi gelişmelerden ve teknolojik alt yapıdan ise tümüyle habersisiz. Başkaldırmamalarını nasıl sağlayacağımız konusnda en ufak bir fikrimizin olmadığı otonom sistemler ve bunlara bağlı güç kesintileri, siber saldırılar ya da belirsiz arızalar ise bu yeni toplumsal düzenimizin en büyük tehditlerini oluşturuyor.

Floransa'nın Hamisi Medici Ailesi ve İtalyan Rönesansının Başlangıcı

 

Floransa, herhangi bir kent değildir. Ortaçağ edebiyatının, düşüncesinin ve sanatının zirvesinde oturmaktadır. Öyle bir yer ki Dante’nin sürgününü, Machiavelli’nin politik dehasını, Leonardo’yu ve Michelangelo’yu birlikte taşıyan bir laboratuvar olmuştur. Bu laboratuvarda Mediciler türlü deneyler yapmıştır. New York nasıl ki kültürlerin erime potasıdır, Floransa da Rönesans’ın mutfağı olarak adlandırılmalıdır. Kentin hamisi konumundaki Mediciler ise asil, dindar ve sanatçı olmaktan çok önce bankacıdır. On ikinci yüzyılda tüm Avrupa’nın finansal başkenti olan Floransa’dak ilk bankayı soylu bir kökeni olmamasına rağmen Mediciler kısa sürede papalığın, Avrupa krallarının ve imparatorlarının bankacısı haline gelmiştir. Medici ailesini bankacılıktan gelen para ile yaşadıkları şehre yatırım yapmaya başlamaları kentin tarihini de değiştirmiştir. Floransa sayesinde Mediciler ortaya çıkmış, Mediciler ortaya çıktığı için de Floransa var olabilimiştir. Burada okuyacağınız tam da bu yüzden hem Floransa’nın hem de Medicilerin ortak hikayesidir. Fransa Krallığı'na iki kraliçe; I. Catherine de Medici ve Marie de Medici’yi gelin verecek kadar Avrupa siyasetinde yükselen bu aileyi anlamak Floransa’yı da anlamak demektir. 

Avrupa'da İbadethane, Manastır ve Dini Mekanın Tarihi Gelişimi

Hıristiyanlık Kudüs ve çevresinde ortaya çıkttığında Roma İmparatorluğu tarafından şiddetle bastırıldı ve yasakladı. Takipçilerinin inançlarını bırakın yaymasını gereklerini yerine getirmesine dahi izin verilmedi. Böyle olunca Hıristiyanlığın ilk mabetleri de olabildiğince gizlilik içinde inşa edildi. Kent sakinlerinin görmezden geleceği, gözlerden ırak mekanlar tercih edildi. Gizlilik içinde ibadetlerini yerine getirip, sadakatle inançlarını yaymaya çalışan Hıristiyanların bu alışkanlıkları yüzyıllar sürdü. Romalılar yeryüzünden çekilip yerini Hıristiyanlara bırakana değin ibadet ve vaaz özgürlükleri tanınmadı. Dördüncü yüzyılda Milan’da verilen izinle misyonerliğin önündeki engeller kaldırıdı. Karolenjler ise Avrupa’nın geleneksel süslü tasvirlerini kiliselere taşıdı. Onuncu yüzyıldan sonra Manastırlar ve Haç planlı yapılar kendisini göstermişti. Gotik mimariden vitray sanatına, Haçlı Seferleriyle taşınan kutsal hazinelerden Rönesans’ın şaheserlreine Hıristiyanların ibadethaneleri zamanla gelişti ve mükemmel niteliklere erişti. Günümüzde dini nitelikleri azalsa da sanatsal yetkinlikleri hala cazibesini koruyor.

 

Hititler ve Kadeş Antlaşması


Günümüzden binlerce yıl önce Anadolu'ya yerleşerek Hattuşaş merkez alınarak devasa bir imparatorluk kuran Hititler dil özelliklerine bakılarak Hint-Avrupa kökenli bir uygarlık olarak ele alınmaktadır. Tarihte bilinen ilk yazılı antlaşma olan Kadeş Antlaşması Hititler ile Mısırlılar arasında imzalamıştır. Kadeş’te karşı karşıya gelen iki büyük uygarlık tarihimizin en önemli metnini yaratmışlardı. Bu metin hala siyaset bilimi çalışmalarının ve Yakındoğu tarihinin temel taşlarından birisidir. Hititlerin başkenti Hattuşa günümüzde Çorum ilimizdeki Boğazkale’de bulunmaktadır. Bugün bu kalıntılar UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer almaktadır. Bu kadim imparatorluk çivi yazısını kullanmaktadır. Kendilerine özgü bir hiyeroglif yazı sistemin geliştirmişlerdir. Kadeş’te imzalanan anlaşma hem Hitit hem de Mısır dilinde kaleme alınmıştır. Bu siyasi metin tarihi bir belge olmanın yanısıra siyaset bilimi ve diplomasinin de başlangıcını belirlemektedir. Hititler  devlet yönetiminde kralın yetkilerini sınırlayan ve tarihte ilk kez soyluların haklarını güvence altına alan verilen bir meclis de kurmuşlardır. Bu çalışma içinde bir yandan Hititleri ve kadim başkentleri olan Hattuşa’yı değil aynı zamanda Kadeş anlaşmasını da tartışmaya çalışacağım. 

Aşkenaz Yahudileri ve Rav İshak Sarfati’nin Türkiye'si


Aşkenazlar Yahudileri çok uluslu yapısıyla yüzyıllar boyunca ayakta kalan Osmanlı toprakları üzerinde yaşayan inançlardan sadece birisidir. On altıncı yüzyıldan başlayarak Osmanlı egemenliğinde görülmeye başlayan bu Yahudi topluluğu kendine has kültürel birikimiyle çok uluslu imparatorluk toplumunun parçalarından birisi haline gelmiştir. Aşkenazlar soykırımlar ve sürgünlerle dolu Yahudi tarihinin küçük ama önemli bir bölümünü oluştururlar. Babil’den Mısır’a Doğu Avrupa’dan Kırım’a uzanan hikayeleri nihayetinde Osmanlı vatandaşlığına kadar gelmişti. On üçüncü yüzyıl gibi erken dönemden başlayarak Anadolu’da görülmeyen başlayan Aşkenazların öyküsü Osmanlı egemenliğinin çok uluslu yapısıyla giderek bağdaşmıştır. Burada okuyacaklarınız bu azimli halkın tarihine dair küçük bir kesiti oluşturacaktır.